Muzyka i chemia mogą wydawać się dziedzinami pochodzącymi z dwóch zupełnie różnych sal lekcyjnych. Jedna kojarzy się z rytmem, melodią i instrumentami, druga z doświadczeniami, substancjami oraz laboratoryjnym szkłem. Kiedy jednak dzieci zaczynają samodzielnie badać dźwięki, szybko okazuje się, że między tymi obszarami można znaleźć wiele interesujących połączeń. Materiał, z którego wykonany jest przedmiot, jego struktura, zawartość wody, obecność powietrza czy zmiany zachodzące podczas prostych reakcji wpływają na to, co można usłyszeć. Zajęcia łączące chemię i muzykę stają się dzięki temu okazją do eksperymentowania, uważnego słuchania i odkrywania nauki poprzez zabawę.
Co chemia ma wspólnego z muzyką?
Dźwięk sam w sobie jest zjawiskiem fizycznym, ponieważ powstaje na skutek drgań i rozchodzenia się fal w określonym ośrodku. Chemia może jednak pomóc zrozumieć, dlaczego różne materiały zachowują się inaczej oraz czemu wykonane z nich przedmioty wydają odmienne dźwięki. Metal, szkło, drewno, tworzywo sztuczne czy guma mają inną budowę i właściwości, co przekłada się między innymi na ich twardość, elastyczność, sprężystość oraz sposób reagowania na uderzenie lub drgania.
Dla dziecka taka zależność może być znacznie ciekawsza, gdy zamiast gotowego wyjaśnienia otrzyma możliwość samodzielnego porównania kilku przedmiotów. Uderzenie drewnianą pałeczką w metalowy element, plastikowe naczynie i szklany pojemnik daje trzy różne efekty. Pojawia się wtedy naturalne pytanie: dlaczego każdy z tych przedmiotów brzmi inaczej? Odpowiedź może prowadzić do rozmowy zarówno o drganiach, jak i o właściwościach tworzących je materiałów.
Eksperymentowanie z materiałami może stać się lekcją słuchania
Zajęcia muzyczne zazwyczaj koncentrują się na głosie, rytmie lub instrumentach, jednak przedmiotem badań może stać się praktycznie wszystko, co znajduje się w otoczeniu dzieci. Łyżeczki, drewniane klocki, pojemniki wykonane z różnych tworzyw albo naczynia wypełnione materiałami o odmiennej strukturze mogą stworzyć niewielkie laboratorium dźwięku.
Dzieci mogą porównywać, jak brzmi pojemnik wypełniony ryżem, suchymi ziarnami, wodą lub drobnymi kamykami. Każde wypełnienie zachowuje się inaczej, a zmiana ilości materiału może wpływać na otrzymany efekt. Takie ćwiczenie rozwija słuch, ale jednocześnie zachęca do obserwowania właściwości substancji, porównywania rezultatów oraz stawiania prostych hipotez.
Dlaczego ten sam przedmiot może wydawać różne dźwięki?
Dobrym przykładem jest szklane naczynie częściowo wypełnione wodą. Zmiana jej ilości może wpłynąć na dźwięk otrzymywany podczas delikatnego uderzania w szkło, ponieważ zmieniają się warunki drgań całego układu. Samo doświadczenie należy przede wszystkim do świata fizyki, lecz łatwo rozbudować je o pytania dotyczące właściwości cieczy, rozpuszczania substancji czy wpływu różnych składników na badany układ.
Dzieci mogą w ten sposób zauważyć, że nauka nie dzieli codziennych zjawisk na osobne szkolne przedmioty. Jedno doświadczenie może wymagać jednocześnie obserwacji charakterystycznych dla chemii, fizyki i muzyki. Taki sposób prowadzenia zajęć sprzyja ciekawości, ponieważ pokazuje związki pomiędzy tematami, które wcześniej mogły wydawać się całkowicie niezależne.
Reakcje chemiczne mogą tworzyć rytm i dźwięk
Jednym z najbardziej interesujących elementów doświadczeń chemicznych są powstające podczas reakcji pęcherzyki gazu. Charakterystyczne syczenie, bulgotanie czy pienienie może zostać wykorzystane jako punkt wyjścia do zabawy z rytmem i uważnym słuchaniem. Dzieci mogą porównywać intensywność dźwięku na początku doświadczenia i po upływie określonego czasu, próbować określić, kiedy reakcja przebiega najszybciej albo opisywać słyszane odgłosy własnymi słowami.
Takie doświadczenia pokazują też, że eksperyment chemiczny poznajemy nie tylko wzrokiem. Podczas bezpiecznie przeprowadzonych zajęć można obserwować zmianę koloru, powstawanie piany, pojawianie się gazu, zmianę temperatury czy właśnie dźwięk. Uczestnicy uczą się dzięki temu wykorzystywać różne zmysły do opisywania rezultatów i zwracać uwagę na szczegóły, które przy pobieżnej obserwacji łatwo przeoczyć.
Jak połączyć eksperymenty chemiczne z rytmem?
Połączenie nauki z muzyką nie musi oznaczać budowania skomplikowanych instrumentów. Znacznie ciekawsze może być stworzenie krótkiego scenariusza, w którym dzieci najpierw poznają właściwości kilku materiałów lub obserwują proste reakcje, a następnie wykorzystują związane z nimi dźwięki do stworzenia rytmicznej zabawy.
- porównywanie dźwięków przedmiotów wykonanych z metalu, drewna, szkła i tworzyw sztucznych,
- tworzenie prostych grzechotek z pojemników wypełnionych materiałami o różnej wielkości i strukturze,
- obserwowanie dźwięków towarzyszących powstawaniu gazu podczas bezpiecznych doświadczeń,
- porównywanie odgłosów mieszania cieczy o różnej konsystencji,
- układanie rytmu na podstawie dźwięków poznanych wcześniej podczas eksperymentów,
- odgadywanie materiału lub substancji wyłącznie na podstawie charakterystycznego dźwięku.
Taka aktywność może być szczególnie atrakcyjna dla dzieci, które lubią ruch i działanie, a trudniej utrzymać ich uwagę podczas tradycyjnego wyjaśniania zagadnień. Zamiast biernie słuchać informacji, uczestnicy porównują, testują i tworzą własne rozwiązania. Muzyka staje się wtedy kolejnym narzędziem obserwacji eksperymentu.
Instrument też może stać się tematem chemicznego odkrywania
Instrumenty muzyczne są wykonane z materiałów o bardzo różnych właściwościach. Drewno wykorzystuje się między innymi ze względu na jego strukturę i zdolność do rezonowania, metal pozwala tworzyć trwałe elementy o charakterystycznym brzmieniu, a współczesne tworzywa sztuczne umożliwiają produkowanie lekkich i odpornych części. Dla dzieci może to być początek ciekawej rozmowy o tym, dlaczego nie każdy materiał nadaje się do wykonania każdego instrumentu.
Można również zastanowić się, co stałoby się z instrumentem wykonanym z materiału bardzo miękkiego, kruchego albo łatwo pochłaniającego wodę. Takie pytania nie wymagają znajomości skomplikowanych wzorów chemicznych. Zachęcają natomiast do analizowania właściwości substancji i pokazują, że materiał wybiera się ze względu na konkretne cechy, a jego budowa ma znaczenie dla sposobu wykorzystania gotowego przedmiotu.
Dlaczego łączenie różnych dziedzin pomaga dzieciom zapamiętywać?
Dziecko, które jednocześnie słyszy, obserwuje i wykonuje doświadczenie, otrzymuje znacznie więcej punktów odniesienia niż podczas samego słuchania opisu. Eksperyment może zapamiętać jako charakterystyczny kolor, nietypowy dźwięk, ruch pęcherzyków albo moment, w którym jego własna hipoteza okazała się prawidłowa. Muzyka dodatkowo wzmacnia emocjonalny charakter zajęć, ponieważ rytm i tworzenie dźwięków naturalnie zachęcają dzieci do aktywnego uczestnictwa.
Interdyscyplinarne zajęcia pozwalają również pokazać, że wiedza szkolna ma praktyczne zastosowanie. Chemia nie kończy się przy laboratoryjnym stole, a muzyka nie istnieje wyłącznie podczas lekcji gry na instrumencie. Obie dziedziny można odnaleźć w przedmiotach, materiałach i zjawiskach spotykanych każdego dnia.
Najciekawsze zajęcia zaczynają się od eksperymentu
Łączenie chemii z muzyką daje prowadzącym dużą swobodę tworzenia zajęć dopasowanych do wieku i możliwości uczestników. Młodsze dzieci mogą skupiać się na rozpoznawaniu dźwięków i obserwowaniu efektów, starsze mogą próbować przewidywać wyniki, porównywać materiały i szukać przyczyn zauważonych różnic. Najważniejsze jest zachowanie odpowiednich zasad bezpieczeństwa oraz dobranie doświadczeń tak, aby naukowe wyjaśnienia były zrozumiałe i wynikały z tego, co dzieci rzeczywiście zobaczyły lub usłyszały.
Chemia może więc wzbogacić zajęcia muzyczne o element zaskoczenia, eksperymentowania i samodzielnego odkrywania zależności pomiędzy materiałem, reakcją oraz dźwiękiem. Jeśli szukasz inspiracji na angażujące zajęcia, podczas których dzieci mogą poznawać naukę poprzez doświadczenia i dobrą zabawę, sprawdź propozycje przygotowywane przez ekspertów Chemical-World. Odpowiednio zaprojektowany eksperyment potrafi sprawić, że chemia zostanie zapamiętana nie jako trudny szkolny przedmiot, lecz jako fascynujący sposób poznawania otaczającego świata.